Όταν το παιδί «ζητά» με λάθος τρόπο: Αποκρυπτογραφώντας τους εσφαλμένους στόχους συμπεριφοράς

Ανάμεσα στην υπερβολική αυστηρότητα και την υπερβολική επιτρεπτικότητα, υπάρχει η προσέγγιση της θετικής διαπαιδαγώγησης. Μια προσέγγιση που αντιμετωπίζει το παιδί με σεβασμό, θέτοντας αναπτυξιακά κατάλληλα όρια με αγάπη. Βασίζεται στην πεποίθηση ότι το πρωταρχικό κίνητρο όλων των ανθρώπων είναι η ανάγκη να ανήκουν και να αισθάνονται σημαντικοί. Πιο συγκεκριμένα, το άτομο προσπαθεί να συνδεθεί και να αποκτήσει αξία επιζητώντας θετικές αποκρίσεις από το περιβάλλον του, με απώτερο σκοπό να συνεισφέρει θετικά στην κοινότητά του.

Όλοι μας παίρνουμε συνεχώς αποφάσεις, συνειδητές ή ασυνείδητες, για το πώς θα επιτύχουμε αυτή την αίσθηση του ανήκειν. Η διαδικασία αυτή ξεκινά από τη γέννησή μας (ή, σύμφωνα με κάποιους, ακόμη και κατά την ενδομήτρια ζωή) και εξελίσσεται μέσα στις κοινότητες όπου ζούμε: την οικογένεια, τις δομές φροντίδας, το σχολείο και τις ομάδες συνομηλίκων. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από το αναπτυξιακό τους επίπεδο, παίρνουν αποφάσεις για το πώς θα εξασφαλίσουν τη θέση τους στον κόσμο.

Ωστόσο, συχνά τα παιδιά (όπως και οι ενήλικες) κάνουν λάθη ως προς τον τρόπο που θα το καταφέρουν αυτό, με αποτέλεσμα να υιοθετούν συμπεριφορές που μοιάζουν προκλητικές ή μη αποδεκτές. Ο Rudolf Dreikurs, ο Αυστριακός ψυχίατρος που εφάρμοσε τις ιδέες του Alfred Adler στην παιδαγωγική, ανέπτυξε ένα πολύτιμο εργαλείο κατανόησης: τη θεωρία των «εσφαλμένων στόχων». Σύμφωνα με αυτήν, ένα παιδί που συμπεριφέρεται άσχημα είναι, στην πραγματικότητα, ένα αποθαρρυμένο παιδί. Όταν δεν αισθάνεται ότι έχει «θέση» μέσω λειτουργικών τρόπων, καταφεύγει στην πρόκληση.

Τα παιδιά είναι εξαιρετικοί παρατηρητές, απορροφώντας αδιάκοπα ερεθίσματα. Αν αμφιβάλλετε, κάντε μια βόλτα με ένα μικρό παιδί και παρατηρήστε πώς βρίσκει συναρπαστικό το παραμικρό. Παρ’ όλα αυτά, έχουν περιορισμένη ικανότητα να ερμηνεύουν σωστά όσα βιώνουν. Για παράδειγμα, αν ένα παιδί δέχεται συνεχώς «ιδιαίτερη περιποίηση» αντί να ενθαρρύνεται να αναπτύξει τις δικές του δεξιότητες, μπορεί να ταυτίσει την αγάπη αποκλειστικά με την εξυπηρέτηση. Άλλα παιδιά μπορεί να επιλέξουν να προβάλλουν αδυναμία για να νιώσουν σημαντικά, ενώ όσα βιώνουν παραμέληση ίσως καταφύγουν σε ακραίες αντιδράσεις, εξυπηρετώντας τον ίδιο πάντα στόχο: την ανάγκη της σύνδεσης.

Καθώς αλληλοεπιδρούν με τους γύρω τους, τα παιδιά αποφασίζουν με βάση τον τρόπο που κατανοούν τα γεγονότα. Αυτές οι αποφάσεις, που συχνά βασίζονται σε παρερμηνείες, τα οδηγούν να διεκδικούν την προσοχή με τρόπους που προβληματίζουν ή και εξοργίζουν τους ενήλικες. Ακόμα και η αρνητική προσοχή ή η τιμωρία, παρότι επώδυνη, προσφέρει στο παιδί την αλληλεπίδραση που αποζητά. Κατανοεί εσφαλμένα ότι, προκαλώντας τον θυμό των γονέων ή των δασκάλων του, εξασφαλίζει μια στιγμή σύνδεσης, η οποία φαντάζει προτιμότερη από το τίποτα.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Jane Nelsen, συνεχίστρια της αντλεριανής προσέγγισης, το παιδί δεν είναι «κακό» ή ανυπάκουο. Το υποσυνείδητο μήνυμα πίσω από κάθε ανεπιθύμητη συμπεριφορά είναι ένα: «Είμαι παιδί, θέλω απλώς να ανήκω, αλλά έχω μπερδευτεί σχετικά με το πώς να το πετύχω».

Αποκρυπτογραφώντας τον κώδικα της συμπεριφοράς

Όταν τα παιδιά συμπεριφέρονται άσχημα, στην πραγματικότητα μας μιλούν με κώδικα. Η συμπεριφορά τους θα βελτιωθεί μόνο όταν αλλάξει η λανθασμένη πεποίθηση που κρύβεται πίσω από αυτήν. Πώς, όμως, μπορούμε να «σπάσουμε» αυτόν τον κώδικα;

Το πρώτο στοιχείο κρύβεται στα δικά μας συναισθήματα. Το πώς νιώθουμε εμείς ως απάντηση στη συμπεριφορά του παιδιού, μας αποκαλύπτει τον εσφαλμένο του στόχο. Για παράδειγμα, αν νιώθετε ενόχληση, εκνευρισμό ή ανησυχία, είναι πολύ πιθανό ο εσφαλμένος στόχος του παιδιού να είναι η «Υπερβολική Προσοχή». Η πεποίθηση του παιδιού εκείνη τη στιγμή μεταφράζεται ως εξής: «Μετράω (ανήκω) μόνο όταν με προσέχουν ή όταν σας κρατάω απασχολημένους μαζί μου». Όπως αναφέρθηκε, το παιδί προτιμά να το μαλώνουν παρά να το αγνοούν.

Το δεύτερο στοιχείο είναι η δική μας αντίδραση. Συχνά, ο τρόπος που ανταποκρινόμαστε τροφοδοτεί την αποθάρρυνση του παιδιού. Αν, για παράδειγμα, το παιδί σας διακόπτει συνεχώς, εκνευρίζεστε και το μαλώνετε, εκείνο πιθανώς θα σταματήσει για λίγο, αλλά σύντομα θα προσπαθήσει πιο έντονα να κερδίσει ξανά την προσοχή σας.

📥 Πολύτιμο εργαλείο σε αυτό το σημείο αποτελεί ο Πίνακας Εσφαλμένων Στόχων της Συμπεριφοράς. Κάντε κλικ εδώ για να τον κατεβάσετε σε μορφή pdf.

Αντί να αντιδράσουμε σπασμωδικά, μπορούμε να αλλάξουμε το μοτίβο αναθέτοντας στο παιδί έναν χρήσιμο ρόλο. Μια μητέρα, της οποίας η τετράχρονη κόρη τη διέκοπτε συνεχώς όταν μιλούσε στο τηλέφωνο, αποφάσισε να δοκιμάσει κάτι διαφορετικό. Όταν χτύπησε το τηλέφωνο, γονάτισε στο ύψος του παιδιού, έβγαλε το ρολόι της και της ζήτησε να παρακολουθεί τον δείκτη των δευτερολέπτων. "Όταν περάσει το 12 τρεις φορές, πες μου να κλείσω το τηλέφωνο", της είπε. Το κοριτσάκι παρακολουθούσε με προσήλωση. Η μητέρα έκλεισε το τηλέφωνο νωρίτερα και το παιδί φώναξε με χαρά: "Μαμά, είχες κι άλλο χρόνο!". Η διακοπή σταμάτησε, επειδή το παιδί κατάφερε να κερδίσει την προσοχή συνεισφέροντας ενεργά, αντί να ενοχλεί.

Μια νέα οπτική στη συμπεριφορά

Ο τρόπος που θα ανταποκριθούμε μπορεί να καθορίσει εάν οι εσφαλμένες αποφάσεις του παιδιού θα παγιωθούν ή θα αλλάξουν. Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε ότι οι εσφαλμένοι στόχοι δεν αποτελούν μια τεχνική ταξινόμησης των παιδιών, ούτε τα βάζουν σε «κουτάκια». Αποτελούν έναν ακόμη φακό που μας βοηθά να δούμε τη συμπεριφορά ως μήνυμα. Είναι απλές υπενθυμίσεις ότι ένα παιδί που δεν αισθάνεται ότι συνεισφέρει, θα προσπαθήσει να το καταφέρει ακόμα και μέσα από τη σύγκρουση, την απομόνωση ή την πρόκληση.

Για να λειτουργήσουν ουσιαστικά τα παραπάνω, χρειάζεται να κατανοούμε τη θεωρία και τη βαθύτερη πρόθεση πίσω από κάθε εργαλείο. Το μέγιστο όφελος προκύπτει όταν η χρήση τους πλαισιώνεται από τη συμμετοχή σε βιωματικά εργαστήρια με πιστοποιημένο εμψυχωτή ή εμψυχώτρια, είτε μέσα από τη συστηματική μελέτη της προσέγγισης.

Η θετική διαπαιδαγώγηση δεν είναι μια μαγική λύση που ταιριάζει σε όλες τις περιπτώσεις, σε όλα τα παιδιά και μπορεί να εφαρμοστεί όλες τις στιγμές. Είναι ο φακός μέσα από τον οποίο επιλέγουμε να βλέπουμε τα παιδιά. Διαχωρίζουμε τις αθώες συμπεριφορές που απλώς αντικατοπτρίζουν το αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού, και επιλέγουμε να δούμε τις προκλητικές ως εσφαλμένους στόχους. Η δική μας ανταπόκριση δεν χρειάζεται να είναι τέλεια· αρκεί να είναι σταθερή, ζεστή και αυθεντική. Κάθε φορά που στεκόμαστε με ενσυναίσθηση αντί να αντιδράσουμε παρορμητικά, δείχνουμε στο παιδί έναν πιο λειτουργικό τρόπο να ζητήσει αυτό που έχει ανάγκη.

Κοιτάζοντας μέσα από αυτόν τον φακό, προσεγγίζουμε την παιδική ηλικία με σεβασμό, αγάπη άνευ όρων και τα αναπτυξιακά κατάλληλα όρια που χρειάζονται τα παιδιά για να ανθίσουν. Κι έτσι, διαπαιδαγωγούμε όχι μέσα από τον φόβο, αλλά μέσα από τη σχέση.

Πηγές

1. Dreikurs, R. & Casel, P. (1978). Πέτα μακριά το ραβδί σου: Πειθαρχία χωρίς δάκρυα. Θυμάρι.

2. Dreikurs, R. & Soltz, V. (1979). Το παιδί, μια νέα αντιμετώπιση. Γλάρος.

3. Καραγρηγόρη, Φ. (2026). Τα λάθη που θα κάνεις. Διόπτρα.

4. Nelsen, J., Foster, S. & Raphael, A. (2011). Positive Discipline for Children with Special Needs. Three Rivers Press.

5. Nelsen, J. (2018). Αποτελεσματική Διαπαιδαγώγηση. Διόπτρα.

6. Nelsen, J. Break the Code of Misbehavior. Positive Discipline Blog (positivediscipline.com).

Το παρόν άρθρο έχει εμπλουτιστεί με νέα στοιχεία σε σχέση με το αρχικό, το οποίο δημοσιεύθηκε πρώτη φορά στο frezyland.gr by Frezyderm, στις 12 Ιουλίου 2021.