«Αν το κάνεις αυτό, θα θυμώσω»: Είναι ο θυμός φυσική συνέπεια;
Στα προηγούμενα άρθρα αποκωδικοποιήσαμε την έννοια των φυσικών συνεπειών και είδαμε πώς εκδηλώνονται στην καθημερινότητα με τα παιδιά. (Αν δεν τα έχετε διαβάσει ακόμα, αξίζει να ρίξετε μια ματιά στο 1ο Μέρος και στο 2ο Μέρος!).
Υπάρχει όμως ένα ακόμα ερώτημα που συχνά μπορεί να μας μπερδεύει:
«Αν κάνεις κάτι που παραβιάζει τα όριά μου, εγώ θα θυμώσω. Είναι ο θυμός μου ή η στενοχώρια μου μια φυσική συνέπεια της πράξης σου;»
Η απάντηση δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι». Η συναισθηματική αντίδραση δεν μπορεί να καταταχθεί αυτόματα ως φυσική συνέπεια αν δεν διερευνήσουμε πρώτα ποιος είναι αυτός που αντιδρά και πώς.
1. Αυθόρμητες αντιδράσεις τρίτων
Αν ένα παιδί αρπάξει απότομα το παιχνίδι από ένα άλλο παιδί στην παιδική χαρά ή στην τάξη, το άλλο παιδί μπορεί να κλάψει, να θυμώσει, να φωνάξει ή να σταματήσει να παίζει μαζί του.
Αυτή είναι η αυθόρμητη αντίδραση ενός άλλου ισότιμου ανθρώπου που βιώνει την παραβίαση των ορίων του. Αυτή η αντίδραση, ναι, κατατάσσεται στις φυσικές συνέπειες. Συμβαίνει οργανικά, μέσα από τους ίδιους τους νόμους της κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
2. Συναισθηματικές αντιδράσεις των ενηλίκων (γονέων, εκπαιδευτικών & φροντιστών)
Εδώ τα πράγματα αλλάζουν. Η συναισθηματική αντίδραση του ενηλίκου (π.χ. ο θυμός, η ματαίωση, η κούραση, η απογοήτευση) που έχει την ευθύνη του παιδιού δεν κατατάσσεται ούτε στις φυσικές ούτε στις λογικές συνέπειες.
Όταν ο ενήλικος χρησιμοποιεί τη συναισθηματική του κατάσταση ως επιχείρημα:
«Με στενοχώρησες πολύ, γι' αυτό δεν σου μιλάω»
«Αν το κάνεις αυτό, θα θυμώσω μαζί σου»
...τότε ο θυμός μετατρέπεται σε μέσο ελέγχου ή σε αυτό που η αναπτυξιακή ψυχολογία ορίζει ως απόσυρση αγάπης/αποδοχής (love withdrawal), μια μορφή συναισθηματικού χειρισμού.
Στη Θετική Διαπαιδαγώγηση/Attachment Parenting και στις σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις, δεν θέλουμε το παιδί να ρυθμίζει τη συμπεριφορά του από φόβο μήπως ο ενήλικος «θυμώσει» ή «παύσει να το αποδέχεται». Αυτό καλλιεργεί συναισθηματική ανασφάλεια και διδάσκει στο παιδί ότι η σχέση και η φροντίδα μας είναι υπό διακανονισμό.
Σημαίνει αυτό ότι δεν πρέπει να θυμώνουμε ποτέ; Ασφαλώς και όχι! Φυσικά και θα υπάρξουν στιγμές που θα θυμώσουμε, θα εκνευριστούμε ή θα λυγίσουμε από την κούραση ή την πίεση. Αυτή είναι η ανθρώπινη πραγματικότητα στη σχέση και την αλληλεπίδρασή μας με τα παιδιά.
Αρκεί να θυμόμαστε τρία βασικά πράγματα:
Ο θυμός μας είναι δική μας ευθύνη: Είναι η δική μας ανθρώπινη συναισθηματική αντίδραση και όχι ένα «παιδαγωγικό εργαλείο» ή μάθημα για το παιδί.
Δεν αποτελεί συνέπεια: Το παιδί δεν είναι υπεύθυνο για τη συναισθηματική ρύθμιση του ενηλίκου.
Όταν συμβεί, η δουλειά μας είναι η αποκατάσταση της σχέσης όταν αισθανόμαστε καλύτερα.
«Θύμωσα πολύ πριν και φώναξα γιατί ήμουν πολύ φορτισμένος/η. Δεν έπρεπε να σου φωνάξω. Η σχέση μας και η φροντίδα μου για εσένα δεν αλλάζουν, ακόμα κι όταν δυσκολευόμαστε».
3. Οριοθέτηση & Λογικές Συνέπειες
Όταν ο ενήλικος παρεμβαίνει συνειδητά για να προστατεύσει μια αλληλεπίδραση ή ένα όριο, περνάμε στις λογικές συνέπειες (εφόσον τηρούνται τα 4 βασικά κριτήρια: να είναι σχετικές, με σεβασμό, λογικές και βοηθητικές).
Παράδειγμα: «Επειδή η συμπεριφορά σου αυτή τη στιγμή δεν είναι ασφαλής για τα άλλα παιδιά, χρειάζεται να πάμε να καθίσουμε λίγο στην άκρη μέχρι να ηρεμήσεις».
Εδώ δεν υπάρχει εκδίκηση, θυμός ή συναισθηματική απόσυρση. Υπάρχει μια καθαρή, προστατευτική οριοθέτηση από τον ενήλικα.
Η ουσία της διαπαιδαγώγησης είναι η σχέση, όχι ο έλεγχος
Τα συναισθήματά μας είναι η δική μας ανθρώπινη αλήθεια, όχι το μέσο για να συμμορφώσουμε το παιδί.
Όταν καταφέρνουμε να διαχωρίζουμε τη δική μας συναισθηματική φόρτιση από τη διδασκαλία των συνεπειών, προσφέρουμε στο παιδί τη βεβαιότητα ότι η ασφάλεια, η αποδοχή και το ενδιαφέρον μας παραμένουν σταθερά, ακόμα κι όταν ο κόσμος γύρω του (ή η συμπεριφορά του) γίνεται άνω-κάτω.
